احادیث و سخنان

حدیث امام هادی درباره جبر و تفویض

[۶۳] -۱۵- قال الحرانی: رسالته علیه السلام فی الرد علی اهل الجبر و التفویض [۶۴] و اثبات العدل و المنزله بین المنزلتین: بسم الله الرحمن الرحیم من علی بن محمد، سلام علیکم و علی من اتبع الهدی و رحمه الله و برکاته، فانه ورد علی کتابکم، و فهمت ما ذکرتم من اختلافکم فی دینکم و خوضکم فی القدر و مقاله من یقول منکم بالجبر، و من یقول بالتفویض، و تفرقکم فی ذلک و تقاطعکم، و ما ظهر من العداوه بینکم، ثم سالتمونی عنه و بیانه لکم، و فهمت ذلک کله. اعلموا رحمکم الله! انا نظرنا فی الآثار و کثره ما جاءت به الاخبار، فوجدناها عند جمیع من ینتحل الاسلام ممن یعقل عن الله جل و عز لا تخلو من معنیین: اما حق فیتبع، و اما باطل فیجتنب. و قد اجتمعت الامه قاطبه لا اختلاف بینهم، ان القرآن حق لا ریب فیه عند جمیع اهل الفرق، و فی حال اجتماعهم مقرون بتصدیق الکتاب و تحقیقه مصیبون مهتدون، و ذلک بقول رسول الله صلی الله علیه و آله: لا تجتمع امتی علی ضلاله. فاخبر ان جمیع ما اجتمعت علیه الامه کلها حق، هذا اذا لم یخالف بعضها بعضا، و القرآن حق لا اختلاف بینهم فی تنزیله و تصدیقه، فاذا شهد القرآن بتصدیق خبر و تحقیقه و انکر الخبر طائفه من الامه لزمهم الاقرار به ضروره حین اجتمعت فی الاصل علی تصدیق الکتاب، فان هی جحدت و انکرت لزمها الخروج من المله. فاول خبر یعرف تحقیقه من الکتاب و تصدیقه و التماس شهادته علیه خبر ورد عن رسول الله صلی الله علیه و آله، و وجد بموافقه الکتاب و تصدیقه بحیث لا تخالفه اقاویلهم حیث قال: انی مخلف فیکم الثقلین: کتاب الله و عترتی اهل بیتی، لن تضلوا ما تمسکتم بهما، و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. فلما وجدنا شواهد هذا الحدیث فی کتاب الله نصا مثل قوله جل و عز: (انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاه و یوتون الزکاه و هم راکعون و من یتول الله و رسوله و الذین آمنوا فان حزب الله هم الغالبون) [۶۵] . وروت العامه فی ذلک اخبارا لامیرالمومنین علیه السلام انه تصدق بخاتمه و هو راکع، فشکر الله ذلک له و انزل الآیه فیه، فوجدنا رسول الله صلی الله علیه و آله قد اتی بقوله: من کنت مولاه فعلی مولاه، و بقوله: انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی، و وجدناه یقول: علی یقضی دینی و ینجز موعدی، و هو خلیفتی علیکم من بعدی. فالخبر الاول الذی استنبطت منه هذه الاخبار خبر صحیح مجمع علیه، لا اختلاف فیه عندهم، و هو ایضا موافق للکتاب، فلما شهد الکتاب بتصدیق الخبر، و هذه الشواهد الاخر لزم علی الامه الاقرار بها ضروره، اذ کانت هذه الاخبار شواهدها من القرآن ناطقه و وافقت القرآن، و القرآن وافقها. ثم وردت حقائق الاخبار من رسول الله صلی الله علیه و آله عن الصادقین (ع)، و نقلها قوم ثقات معروفون، فصار الاقتداء بهذه الاخبار فرضا واجبا علی کل مومن و مومنه لا یتعداه الا اهل العناد، و ذلک ان اقاویل آل رسول الله صلی الله علیه و آله متصله بقول الله، و ذلک مثل قوله فی محکم کتابه: (ان الذین یوذون الله و رسوله لعنهم الله فی الدنیا و الآخره و اعد لهم عذابا مهینا) [۶۶] . و وجدنا نظیر هذه الآیه، قول رسول الله صلی الله علیه و آله: من آذی علیا فقد آذانی، و من آذانی فقد آذی الله، و من آذی الله یوشک ان ینتقم منه. و کذلک قوله صلی الله علیه و آله: من احب علیا فقد احبنی، و من احبنی فقد احب الله. و مثل قوله صلی الله علیه و آله فی بنی ولیعه: لابعثن الیهم رجلا کنفسی، یحب الله و رسوله و یحبه الله و رسوله، قم یا علی! فسر الیهم. و قوله صلی الله علیه و آله یوم خیبر: لابعثن الیهم غدا رجلا یحب الله و رسوله و یحبه الله و رسوله کرارا غیر فرار لا یرجع حتی یفتح الله علیه. فقضی رسول الله صلی الله علیه و آله بالفتح قبل التوجیه، فاستشرف لکلامه اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله، فلما کان من الغد، دعا علیا علیه السلام فبعثه الیهم، فاصطفاه بهذه المنقبه، و سماه کرارا غیر فرار، فسماه الله محبا لله و لرسوله، فاخبر ان الله و رسوله یحبانه، و انما قدمنا هذا الشرح و البیان دلیلا علی ما اردنا، وقوه لما نحن مبینوه من امر الجبر و التفویض و المنزله بین المنزلتین، و بالله العون و القوه، و علیه نتوکل فی جمیع امورنا. فانا نبدا من ذلک بقول الصادق علیه السلام: لا جبر و لا تفویض ولکن منزله بین المنزلتین، و هی صحه الخلقه، و تخلیه السرب، و المهله فی الوقت، و الزاد مثل الراحله، و السبب المهیج للفاعل علی فعله، فهذه خمسه اشیاء جمع به الصادق علیه السلام جوامع الفضل، فاذا نقص العبد منها خله کان العمل عنه مطروحا بحسبه. فاخبر الصادق علیه السلام باصل ما یجب علی الناس من طلب معرفته، و نطق الکتاب بتصدیقه، فشهد بذلک محکمات آیات رسوله، لان الرسول و آله علیهم السلام لا یعدوا شیئا من قوله، و اقاویلهم حدود القرآن، فاذا وردت حقائق الاخبار، و التمست شواهدها من التنزیل فوجد لها موافقا و علیها دلیلا کان الاقتداء بها فرضا، لا یتعداه الا اهل العناد، کما ذکرنا فی اول الکتاب. و لما التمسنا تحقیق ما قاله الصادق علیه السلام من المنزله بین المنزلتین، و انکاره الجبر و التفویض، وجدنا الکتاب قد شهد له، و صدق مقالته فی هذا. و خبر عنه ایضا موافق لهذا، ان الصادق علیه السلام سئل: هل اجبر الله العباد علی المعاصی؟ فقال الصادق علیه السلام: هو اعدل من ذلک. فقیل له: فهل فوض الیهم؟ فقال علیه السلام: هو اعز و اقهر لهم من ذلک. و روی عنه، انه قال: الناس فی القدر علی ثلاثه اوجه: رجل یزعم ان الامر مفوض الیه، فقد وهن الله فی سلطانه فهو هالک، و رجل یزعم ان الله جل و عز اجبر العباد علی المعاصی و کلفهم مالا یطیقون فقد ظلم الله فی حکمه، فهو هالک، و رجل یزعم ان الله کلف العباد ما یطیقون و لم یکلفهم ما لا یطیقون، فاذا احسن حمدالله، و اذا اساء استغفر الله، فهذا مسلم بالغ. فاخبر علیه السلام: ان من تقلد الجبر و التفویض، و دان بهما فهو علی خلاف الحق، فقد شرحت الجبر الذی من دان به یلزمه الخطا، و ان الذی یتقلد التفویض یلزمه الباطل، فصارت المنزله بین المنزلتین بینهما. ثم قال علیه السلام: و اضرب لکل باب من هذه الابواب مثلا یقرب المعنی للطالب، و یسهل له البحث عن شرحه تشهد به محکمات آیات الکتاب، و تحقق تصدیقه عند ذوی الالباب، و بالله التوفیق والعصمه. فاما الجبر الذی یلزم من دان به الخطا فهو قول من زعم ان الله جل و عز اجبر العباد علی المعاصی و عاقبهم علیها، و من قال بهذا القول، فقد ظلم الله فی حکمه و کذبه و رد علیه قوله: (و لا یظلم ربک احدا) [۶۷] ، و قوله: (ذلک بما قدمت یداک و ان الله لیس بظلام للعبید) [۶۸] ، و قوله: (ان الله لا یظلم الناس شیئا و لکن الناس انفسهم یظلمون) [۶۹] ، مع آی کثیره فی ذکر هذا. فمن زعم انه مجبر علی المعاصی، فقد احال بذنبه علی الله و قد ظلمه فی عقوبته، و من ظلم الله، فقد کذب کتابه، و من کذب کتابه، فقد لزمه الکفر باجتماع الامه، و مثل ذلک مثل رجل ملک عبدا مملوکا لا یملک نفسه، و لا یملک عرضا من عرض الدنیا و یعلم مولاه ذلک منه، فامره علی علم منه بالمصیر الی السوق لحاجه یاتیه بها، ولم یملکه ثمن ما یاتیه به من حاجته و علم المالک ان علی الحاجه رقیبا لا یطمع احد فی اخذها منه الا بما یرضی به من الثمن، و قد وصف مالک هذا العبد نفسه بالعدل و النصفه، و اظهار الحکمه و نفی الجور، و اوعد عبده ان لم یاته بحاجته ان یعاقبه علی علم منه بالرقیب الذی علی حاجته انه سیمنعه، و علم ان المملوک لا یملک ثمنها و لم یملکه ذلک. فلما صار العبد الی السوق و جاء لیاخذ حاجته التی بعثه المولی لها، وجد علیها مانعا یمنع منها الا بشراء، و لیس یملک العبد ثمنها، فانصرف الی مولاه خائبا بغیر قضاء حاجته، فاغتاظ مولاه من ذلک و عاقبه علیه، الیس یجب فی عدله و حکمه ان لا یعاقبه، و هو یعلم ان عبده لا یملک عرضا من عروض الدنیا و لم یملکه ثمن حاجته، فان عاقبه عاقبه ظالما معتدیا علیه، مبطلا لما وصف من عدله و حکمته و نصفته، و ان لم یعاقبه کذب نفسه فی وعیده ایاه حین اوعده بالکذب و الظلم اللذین ینفیان العدل و الحکمه، تعالی عما یقولون علوا کبیرا. فمن دان بالجبر او بما یدعو الی الجبر، فقد ظلم الله و نسبه الی الجور و العدوان، اذ اوجب علی من اجبره العقوبه، و من زعم ان الله اجبر العباد، فقد اوجب علی قیاس قوله: ان الله یدفع عنهم العقوبه، و من زعم ان الله یدفع عن اهل المعاصی العذاب، فقد کذب الله فی وعیده حیث یقول: (بلی من کسب سیئه و احاطت به خطیئته فاولئک اصحاب النار هم فیها خالدون) [۷۰] ، و قوله: (ان الذین یاکلون اموال الیتامی ظلما انما یاکلون فی بطونهم نارا و سیصلون سعیرا) [۷۱] و قوله: (ان الذین کفروا بآیاتنا سوف نصلیهم نارا کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب ان الله کان عزیزا حکیما) [۷۲] مع آی کثیره فی هذا الفن ممن کذب وعید الله. و یلزمه فی تکذیبه آیه من کتاب الله الکفر، و هو ممن قال الله: (افتومنون ببعض الکتاب و تکفرون ببعض فما جزاء من یفعل ذلک منکم الا خزی فی الحیاه الدنیا و یوم القیامه یردون الی اشد العذاب و ما الله بغافل عما تعملون) [۷۳] بل نقول: ان الله جل و عز جازی العباد علی اعمالهم، و یعاقبهم علی افعالهم بالاستطاعه التی ملکهم ایاها، فامرهم و نهاهم بذلک، و نطق کتابه: (من جاء بالحسنه فله عشر امثالها و من جاء بالسیئه فلا یجزی الا مثلها و هم لا یظلمون) [۷۴] ، و قال جل ذکره: (یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا و ما عملت من سوء تودلو ان بینها و بینه امدا بعیدا و یحذرکم الله نفسه) [۷۵] و قال: (الیوم تجزی کل نفس بما کسبت لا ظلم الیوم) [۷۶] . فهذه آیات محکمات تنفی الجبر و من دان به، و مثلها فی القرآن کثیر، اختصرنا ذلک لئلا یطول الکتاب، و بالله التوفیق. و اما التفویض الذی ابطله الصادق علیه السلام و اخطا من دان به و تقلده فهو قول القائل: ان الله جل ذکره فوض الی العباد اختیاره امره و نهیه و اهملهم. و فی هذا کلام دقیق لمن یذهب الی تحریره و دقته، و الی هذا ذهبت الائمه المهتدیه من عتره الرسول صلی الله علیه و آله، فانهم قالوا: لو فوض الیهم علی جهه الاهمال لکان لازما له رضا ما اختاروه و استوجبوا منه الثواب، و لم یکن علیهم فیما جنوه العقاب اذا کان الاهمال واقعا. و تنصرف هذه المقاله علی معنیین: اما ان یکون العباد تظاهروا علیه، فالزموه قبول اختیارهم بآرائهم ضروره کره ذلک، ام احب فقد لزمه الوهن، او یکون جل و عز عجز عن تعبدهم بالامر و النهی علی ارادته کرهوا، او احبوا ففوض امره و نهیه الیهم، و اجراهما علی محبتهم اذ عجز عن تعبدهم بارادته، فجعل الاختیار الیهم فی الکفر و الایمان. و مثل ذلک مثل رجل ملک عبدا ابتاعه لیخدمه، و یعرف له فضل ولایته و یقف عند امره و نهیه، و ادعی مالک العبد انه قاهر عزیز حکیم، فامر عبده و نهاه، و وعده علی اتباع امره عظیم الثواب، و اوعده علی معصیته الیم العقاب، فخالف العبد اراده مالکه، و لم یقف عند امره و نهیه، فای امر امره، او ای نهی نهاه عنه لم یاته علی اراده المولی، بل کان العبد یتبع اراده نفسه و اتباع هواه، و لا یطیق المولی ان یرده الی اتباع امره و نهیه و الوقوف علی ارادته، ففوض اختیار امره و نهیه الیه، و رضی منه بکل ما فعله علی اراده العبد، لا علی اراده المالک، و بعثه فی بعض حوائجه و سمی له الحاجه، فخالف علی مولاه و قصد لاراده نفسه و اتبع هواه، فلما رجع الی مولاه نظر الی ما اتاه به، فاذا هو خلاف ما امره به، فقال له: لم اتیتنی بخلاف ما امرتک؟ فقال العبد: اتکلت علی تفویضک الامر الی، فاتبعت هوای و ارادتی لان المفوض الیه غیر محظور علیه. فاستحال التفویض، او لیس یجب علی هذا السبب اما ان یکون المالک للعبد قادرا یامر عبده باتباع امره و نهیه علی ارادته لا علی اراده العبد، و یملکه من الطاقه بقدر ما یامره به و ینهاه عنه، فاذا امره بامر و نهاه عن نهی عرفه الثواب و العقاب علیهما، و حذره و رغبه بصفه ثوابه و عقابه، لیعرف العبد قدره مولاه بما ملکه من الطاقه لامره و نهیه و ترغیبه و ترهیبه، فیکون عدله و انصافه شاملا له و حجته واضحه علیه للاعذار و الانذار. فاذا اتبع العبد امر مولاه جازاه، و اذا لم یزدجر عن نهیه عاقبه، او یکون عاجزا غیر قادر، ففوض امره الیه احسن ام اساء، اطاع ام عصی، عاجز عن عقوبته، و رده الی اتباع امره، و فی اثبات العجز نفی القدره و التاله و ابطال الامر و النهی و الثواب و العقاب و مخالفه الکتاب، اذ یقول: (و لا یرضی لعباده الکفر و ان تشکروا یرضه لکم) [۷۷] ، و قوله عزوجل: (اتقوا الله حق تقاته و لا تموتن الا و انتم مسلمون) [۷۸] ، و قوله: (و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون – ما ارید منهم من رزق و ما ارید ان یطعمون) [۷۹] ، و قوله: (اعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئا) [۸۰] ، و قوله: (اطیعوا الله و رسوله و لا تولوا عنه و انتم تسمعون) [۸۱] . فمن زعم ان الله تعالی فوض امره و نهیه الی عباده فقد اثبت علیه العجز و اوجب علیه قبول کل ما عملوا من خیر و شر، و ابطل امر الله و نهیه و وعده و وعیده لعله ما زعم ان الله فوضها الیه، لان المفوض الیه یعمل بمشیئته، فان شاء الکفر او الایمان کان غیر مردود علیه و لا محظور، فمن دان بالتفویض علی هذا المعنی، فقد ابطل جمیع ما ذکرنا من وعده و وعیده و امره و نهیه، و هو من اهل هذه الآیه: (افتومنون ببعض الکتاب و تکفرون ببعض فما جزاء من یفعل ذلک منکم الا خزی الحیاه الدنیا و یوم القیامه یردون الی اشد العذاب و ما الله بغافل عما تعملون) [۸۲] تعالی الله عما یدین به اهل التفویض علوا کبیرا. لکن نقول: ان الله جل و عز خلق الخلق بقدرته، و ملکهم استطاعه تعبدهم بها، فامرهم و نهاهم بما اراد، فقبل منهم اتباع امره، و رضی بذلک لهم و نهاهم عن معصیته، و ذم من عصاه، و عاقبه علیها، و لله الخیره فی الامر و النهی، یختار ما یرید و یامر به، و ینهی عما یکره، و یعاقب علیه بالاستطاعه التی ملکها عباده لاتباع امره، و اجتناب معاصیه لانه ظاهر العدل و النصفه و الحکمه البالغه، بالغ الحجه بالاعذار و الانذار، و الیه الصفوه یصطفی من عباده من یشاء لتبلیغ رسالته، و احتجاجه علی عباده، اصطفی محمدا صلی الله علیه و آله، و بعثه برسالاته الی خلقه. فقال: من قال من کفار قومه حسدا و استکبارا: (لولا نزل هذا القرآن علی رجل من القریتین عظیم) [۸۳] یعنی بذلک امیه بن ابی الصلت و ابا مسعود الثقفی، فابطل الله اختیارهم و لم یجز لهم آراءهم حیث یقول: (اهم یقسمون رحمت ربک نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیاه الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات لیتخذ بعضهم بعضا سخریا و رحمت ربک خیر مما یجمعون) [۸۴] . و لذلک اختار من الامور ما احب و نهی عما کره، فمن اطاعه اثابه، و من عصاه عاقبه، و لو فوض اختیار امره الی عباده لاجاز لقریش اختیار امیه بن ابی الصلت و ابی مسعود الثقفی، اذ کانا عندهم افضل من محمد صلی الله علیه و آله، فلما ادب الله المومنین بقوله: (و ما کان لمومن و لا مومنه اذا قضی الله و رسوله امرا ان یکون لهم الخیره من امرهم) [۸۵] فلم یجز لهم الاختیار باهوائهم، و لم یقبل منهم الا اتباع امره و اجتناب نهیه علی یدی من اصطفاه، فمن اطاعه رشد و من عصاه ضل وغوی، و لزمته الحجه بما ملکه من الاستطاعه لاتباع امره و اجتناب نهیه، فمن اجل ذلک حرمه ثوابه، و انزل به عقابه. و هذا القول بین القولین لیس بجبر و لا تفویض. و بذلک اخبر امیرالمومنین صلی الله علیه و آله عبایه بن ربعی الاسدی حین ساله عن الاستطاعه التی بها یقوم و یقعد و یفعل، فقال له امیرالمومنین علیه السلام: سالت عن الاستطاعه تملکها من دون الله، او مع الله، فسکت عبایه، فقال له امیرالمومنین علیه السلام: قل یا عبایه! قال: و ما اقول؟ قال علیه السلام: ان قلت: انک تملکها مع الله قتلتک، و ان قلت: تملکها دون الله قتلتک، قال عبایه: فما اقول یا امیرالمومنین؟! قال علیه السلام: تقول: انک تملکها بالله الذی یملکها من دونک فان یملکها ایاک کان ذلک من عطائه و ان یسلبکها کان ذلک من بلائه، هو المالک لما ملکک، و القادر علی ما علیه اقدرک، اما سمعت الناس یسالون الحول و القوه حین یقولون: لا حول و لا قوه الا بالله. قال عبایه: و ما تاویلها یا امیرالمومنین؟! قال علیه السلام: لا حول عن معاصی الله الا بعصمه الله، و لا قوه لنا علی طاعه الله الا بعون الله. قال: فوثب عبایه، فقبل یدیه و رجلیه. و روی عن امیرالمومنین علیه السلام حین اتاه نجده یساله عن معرفه الله، قال: یا امیرالمومنین! بماذا عرفت ربک؟ قال علیه السلام: بالتمییز الذی خولنی و العقل الذی دلنی. قال: افمجبول انت علیه؟ قال: لو کنت مجبولا ما کنت محمودا علی احسان، و لا مذموما علی اساءه، و کان المحسن اولی باللائمه من المسی ء، فعلمت ان الله قائم باق و ما دونه حدث حائل زائل، و لیس القدیم الباقی کالحدث الزائل. قال نجده: اجدک اصبحت حکیما یا امیرالمومنین! قال: اصبحت مخیرا، فان اتیت السیئه بمکان الحسنه فانا المعاقب علیها. و روی عن امیرالمومنین علیه السلام انه قال لرجل ساله بعد انصرافه من الشام، فقال: یا امیرالمومنین! اخبرنا عن خروجنا الی الشام بقضاء و قدر؟ قال علیه السلام: نعم، یا شیخ! ما علوتم تلعه، و لا هبطتم وادیا الا بقضاء و قدر من الله. فقال الشیخ: عندالله احتسب عنائی یا امیرالمومنین! فقال علیه السلام: مه یا شیخ! فان الله قد عظم اجرکم فی مسیرکم و انتم سائرون، و فی مقامکم و انتم مقیمون، و فی انصرافکم و انتم منصرفون، و لم تکونوا فی شی ء من امورکم مکرهین و لا الیه مضطرین، لعلک ظننت انه قضاء حتم و قدر لازم، لو کان ذلک کذلک لبطل الثواب و العقاب، و لسقط الوعد و الوعید، و لما الزمت الاشیاء اهلها علی الحقائق، ذلک مقاله عبده الاوثان و اولیاء الشیطان. ان الله جل و عز امر تخییرا و نهی تحذیرا، و لم یطع مکرها، و لم یعص مغلوبا، و لم یخلق السماوات و الارض و ما بینهما باطلا ذلک ظن الذین کفروا فویل للذین کفروا من النار، فقام الشیخ فقبل راس امیرالمومنین علیه السلام و انشا یقول: انت الامام الذی نرجو بطاعته یوم النجاه من الرحمن غفرانا اوضحت من دیننا ما کان ملتبسا جزاک ربک عنا فیه رضوانا فلیس معذره فی فعل فاحشه قد کنت راکبها ظلما و عصیانا فقد دل امیرالمومنین علیه السلام علی موافقه الکتاب، و نفی الجبر و التفویض اللذین یلزمان من دان بهما و تقلدهما الباطل و الکفر، و تکذیب الکتاب، و نعوذ بالله من الضلاله و الکفر، ولسنا ندین بجبر و لا تفویض، لکنا نقول: بمنزله بین المنزلتین، و هو الامتحان و الاختبار بالاستطاعه التی ملکنا الله، و تعبدنا بها علی ما شهد به الکتاب، و دان به الائمه الابرار من آل الرسول صلوات الله علیهم. و مثل الاختبار بالاستطاعه مثل رجل ملک عبدا و ملک مالا کثیرا احب ان یختبر عبده علی علم منه بما یوول الیه، فملکه من ماله بعض ما احب، و وقفه علی امور عرفها العبد، فامره ان یصرف ذلک المال فیها ونهاه عن اسباب لم یحبها، و تقدم الیه ان یجتنبها و لا ینفق من ماله فیها، و المال یتصرف فی ای الوجهین. فصرف المال: احدهما فی اتباع امر المولی و رضاه، و الآخر صرفه فی اتباع نهیه و سخطه، و اسکنه دار اختبار اعلمه انه غیر دائم له السکنی فی الدار، و ان له دارا غیرها، و هو مخرجه الیها فیها ثواب و عقاب دائمان. فان انفذ العبد المال الذی ملکه مولاه فی الوجه الذی امره به جعل له ذلک الثواب الدائم فی تلک الدار التی اعلمه انه مخرجه الیها، و ان انفق المال فی الوجه الذی نهاه عن انفاقه فیه جعل له ذلک العقاب الدائم فی دار الخلود، و قد حد المولی فی ذلک حدا معروفا، و هو المسکن الذی اسکنه فی الدار الاولی، فاذا بلغ الحد استبدل المولی بالمال و بالعبد، علی انه لم یزل مالکا للمال و العبد فی الاوقات کلها، الا انه وعد ان لا یسلبه ذلک المال ما کان فی تلک الدار الاولی، الی ان یستتم سکناه فیها فوفی له، لان من صفات المولی العدل و الوفاء و النصفه و الحکمه، او لیس یجب ان کان ذلک العبد صرف ذلک المال فی الوجه المامور به، ان یفی له بما وعده من الثواب و تفضل علیه، بان استعمله فی دار فانیه، و اثابه علی طاعته فیها نعیما دائما فی دار باقیه دائمه، و ان صرف العبد المال الذی ملکه مولاه ایام سکناه تلک الدار الاولی فی الوجه المنهی عنه، و خالف امر مولاه کذلک تجب علیه العقوبه الدائمه التی حذره ایاها، غیر ظالم له لما تقدم الیه، و اعلمه و عرفه و اوجب له الوفاء بوعده و وعیده، بذلک یوصف القادر القاهر. و اما المولی فهو الله جل و عز، و اما العبد فهو ابن آدم المخلوق، و المال قدره الله الواسعه، و محنته اظهاره الحکمه و القدره، و الدار الفانیه هی الدنیا، و بعض المال الذی ملکه مولاه هو الاستطاعه التی ملک ابن آدم، و الامور التی امر الله بصرف المال الیها، هو الاستطاعه لاتباع الانبیاء، و الاقرار بما اوردوه عن الله جل و عز، و اجتناب الاسباب التی نهی عنها هی طرق ابلیس. و اما وعده فالنعیم الدائم و هی الجنه، و اما الدار الفانیه فهی الدنیا، و اما الدار الاخری فهی الدار الباقیه و هی الآخره. و القول بین الجبر و التفویض، هو الاختبار و الامتحان و البلوی بالاستطاعه التی ملک العبد و شرحها فی الخمسه الامثال التی ذکرها الصادق علیه السلام انها جمعت جوامع الفضل، و انا مفسرها بشواهد من القرآن و البیان، ان شاء الله. اما قول الصادق علیه السلام فان معناه کمال الخلق للانسان، و کمال الحواس، و ثبات العقل و التمییز، و اطلاق اللسان بالنطق، و ذلک قول الله: (و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا) [۸۶] ، فقد اخبر عزوجل عن تفضیله بنی آدم علی سائر خلقه من البهائم و السباع و دواب البحر و الطیر و کل ذی حرکه تدرکه حواس بنی آدم بتمییز العقل و النطق، و ذلک قوله: (لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم) [۸۷] ، و قوله: (یا ایها الانسان ما غرک بربک الکریم – الذی خلقک فسواک فعدلک – فی ای صوره ما شاء رکبک) [۸۸] ، و فی آیات کثیره. فاول نعمه الله علی الانسان، صحه عقله، و تفضیله علی کثیر من خلقه، بکمال العقل و تمییز البیان، و ذلک ان کل ذی حرکه علی بسیط الارض هو قائم بنفسه بحواسه، مستکمل فی ذاته، ففضل بنی آدم بالنطق الذی لیس فی غیره من الخلق المدرک بالحواس، فمن اجل النطق ملک الله ابن آدم غیره من الخلق حتی صار آمرا ناهیا، و غیره مسخر له کما قال الله: (کذلک سخرها لکم لتکبروا الله علی ما هداکم) [۸۹] ، و قال: (و هو الذی سخر البحر لتاکلوا منه لحما طریا و تستخرجوا منه حلیه تلبسونها) [۹۰] ، و قال: (و الانعام خلقها لکم فیها دف ء و منافع و منها تاکلون – و لکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون – و تحمل اثقالکم الی بلد لم تکونوا بالغیه الا بشق الانفس) [۹۱] . فمن اجل ذلک دعا الله الانسان الی اتباع امره، و الی طاعته بتفضیله ایاه باستواء الخلق و کمال النطق و المعرفه بعد ان ملکهم استطاعه ما کان تعبدهم به بقوله: (فاتقوا الله ما استطعتم و اسمعوا و اطیعوا) [۹۲] ، و قوله: (لا یکلف الله نفسا الا وسعها) [۹۳] ، و قوله: (لا یکلف الله نفسا الا ما آتاها) [۹۴] ، و فی آیات کثیره. فاذا سلب من العبد حاسه من حواسه رفع العمل عنه بحاسته کقوله: (لیس علی الاعمی حرج و لا علی الاعرج حرج) [۹۵] ، فقد رفع عن کل من کان بهذه الصفه الجهاد و جمیع الاعمال التی لا یقوم بها، و کذلک اوجب علی ذی الیسار الحج و الزکاه لما ملکه من استطاعه ذلک، و لم یوجب علی الفقیر الزکاه و الحج، قوله: (ولله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا) [۹۶] ، و قوله فی الظهار: (و الذین یظاهرون من نسائهم ثم یعودون لما قالوا فتحریر رقبه – الی قوله – فمن لم یستطع فاطعام ستین مسکینا) [۹۷] . کل ذلک دلیل علی ان الله تبارک و تعالی لم یکلف عباده الا ما ملکهم استطاعته بقوه العمل به، و نهاهم عن مثل ذلک فهذه صحه الخلقه. و اما قوله تخلیه السرب [۹۸] فهو الذی لیس علیه رقیب یحظر علیه و یمنعه العمل بما امره الله به، و ذلک قوله فیمن استضعف و حظر علیه العمل فلم یجد حیله و لا یهتدی سبیلا، کما قال الله تعالی: (الا المستضعفین من الرجال و النساء و الولدان لا یستطیعون حیله و لا یهتدون سبیلا) [۹۹] ، فاخبر ان المستضعف لم یخل سربه، و لیس علیه من القول شی ء اذا کان مطمئن القلب بالایمان. و اما المهله فی الوقت فهو العمر الذی یمتع الانسان من حد ما تجب علیه المعرفه الی اجل الوقت، و ذلک من وقت تمییزه و بلوغ الحلم الی ان یاتیه اجله، فمن مات علی طلب الحق و لم یدرک کماله فهو علی خیر، و ذلک قوله: (و من یخرج من بیته مهاجرا الی الله و رسوله) [۱۰۰] ، و ان کان لم یعمل بکمال شرائعه لعله ما لم یمهله فی الوقت الی استتمام امره، و قد حظر علی البالغ ما لم یحظر علی الطفل اذا لم یبلغ الحلم فی قوله: (و قل للمومنات یغضضن من ابصارهن) [۱۰۱] الآیه، فلم یجعل علیهن حرجا فی ابداء الزینه للطفل، و کذلک لا تجری علیه الاحکام. و اما قوله: الزاد، فمعناه الجده و البلغه التی یستعین بها العبد علی ما امره الله به، و ذلک قوله: (ما علی المحسنین من سبیل) [۱۰۲] ، الا تری انه قبل عذر من لم یجد ما ینفق، و الزم الحجه کل من امکنته البلغه و الراحله للحج و الجهاد و اشباه ذلک، و کذلک قبل عذر الفقراء، و اوجب لهم حقا فی مال الاغنیاء بقوله: (للفقراء الذین احصروا فی سبیل الله) [۱۰۳] ، فامر باعفائهم و لم یکلفهم الاعداد لما لا یستطیعون و لا یملکون. و اما قوله فی السبب المهیج؛ فهو النیه التی هی داعیه الانسان الی جمیع الافعال و حاستها القلب، فمن فعل فعلا و کان بدین لم یعقد قلبه علی ذلک لم یقبل الله منه عملا الا بصدق النیه، و لذلک اخبر عن المنافقین بقوله: (یقولون بافواههم ما لیس فی قلوبهم و الله اعلم بما یکتمون) [۱۰۴] . ثم انزل علی نبیه صلی الله علیه و آله توبیخا للمومنین: (یا ایها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون) [۱۰۵] ، فاذا قال الرجل قولا، و اعتقد فی قوله دعته النیه الی تصدیق القول باظهار الفعل، و اذا لم یعتقد القول لم تتبین حقیقته، و قد اجاز الله صدق النیه، و ان کان الفعل غیر موافق لها لعله مانع یمنع اظهار الفعل فی قوله: (الا من اکره و قلبه مطمئن بالایمان) [۱۰۶] و قوله: (لا یواخذکم الله باللغو فی ایمانکم) [۱۰۷] . فدل القرآن و اخبار الرسول صلی الله علیه و آله ان القلب مالک لجمیع الحواس یصحح افعالها و لا یبطل ما یصحح القلب شیئا. فهذا شرح جمیع الخمسه الامثال التی ذکرها الصادق علیه السلام انها تجمع المنزله بین المنزلتین، و هما الجبر و التفویض، فاذا اجتمع فی الانسان کمال هذه الخمسه الامثال وجب علیه العمل کملا لما امر الله عزوجل به و رسوله، و اذا نقص العبد منها خله کان العمل عنها مطروحا بحسب ذلک. فاما شواهد القرآن علی الاختبار و البلوی بالاستطاعه التی تجمع القول بین القولین فکثیره، و من ذلک قوله: (لنبلونکم حتی نعلم المجاهدین منکم و الصابرین و نبلوا اخبارکم) [۱۰۸] ، و قال: (سنستدرجهم من حیث لا یعلمون) [۱۰۹] ، و قال: (الم – احسب الناس ان یترکوا ان یقولوا آمنا و هم لا یفتنون) [۱۱۰] ، و قال فی الفتن التی معناها الاختبار: (و لقد فتنا سلیمان) [۱۱۱] ، و قال فی قصه موسی علیه السلام: (فانا قد فتنا قومک من بعدک و اضلهم السامری) [۱۱۲] ، و قول موسی: (ان هی الا فتنتک) [۱۱۳] ای اختبارک، فهذه الآیات یقاس بعضها ببعض، و یشهد بعضها لبعض. و اما آیات البلوی بمعنی الاختبار قوله: (لیبلوکم فی ما آتاکم) [۱۱۴] ، و قوله: (ثم صرفکم عنهم لیبتلیکم) [۱۱۵] ، و قوله: (انا بلوناهم کما بلونا اصحاب الجنه) [۱۱۶] ، و قوله: (خلق الموت و الحیاه لیبلوکم ایکم احسن عملا) [۱۱۷] ، و قوله: (و اذا ابتلی ابراهیم ربه بکلمات) [۱۱۸] ، و قوله: (و لو یشاء الله لانتصر منهم و لکن لیبلوا بعضکم ببعض) [۱۱۹] . وکل ما فی القرآن من بلوی هذه الآیات التی شرح اولها فهی اختبار، و امثالها فی القرآن کثیره، فهی اثبات الاختبار و البلوی، ان الله جل و عز لم یخلق الخلق عبثا، و لا اهملهم سدی، و لا اظهر حکمته لعبا، و بذلک اخبر فی قوله: (افحسبتم انما خلقناکم عبثا) [۱۲۰] . فان قال قائل: فلم یعلم الله ما یکون من العباد حتی اختبرهم؟ قلنا: بلی، قد علم ما یکون منهم قبل کونه، و ذلک قوله: (و لو ردوا لعادوا لما نهوا عنه) [۱۲۱] ، و انما اختبرهم لیعلمهم عدله، و لا یعذبهم الا بحجه بعد الفعل، و قد اخبر بقوله: (و لو انا اهلکناهم بعذاب من قبله لقالوا ربنا لو لا ارسلت الینا رسولا) [۱۲۲] ، و قوله: (و ما کنا معذبین حتی نبعث رسولا) [۱۲۳] ، و قوله: (رسلا مبشرین و منذرین) [۱۲۴] . فالاختبار من الله بالاستطاعه التی ملکها عبده، و هو القول بین الجبر و التفویض، و بهذا نطق القرآن، و جرت الاخبار عن الائمه من آل الرسول علیهم السلام. فان قالوا: ما الحجه فی قول الله: (یضل من یشاء و یهدی من یشاء) [۱۲۵] و ما اشبهها؟ قیل: مجاز هذه الآیات کلها علی معنیین: اما احدهما فاخبار عن قدرته، ای انه قادر علی هدایه من یشاء و ضلال من یشاء، و اذا اجبرهم بقدرته علی احدهما لم یجب لهم ثواب، و لا علیهم عقاب علی نحو ما شرحنا فی الکتاب. و المعنی الآخر ان الهدایه منه تعریفه کقوله: (و اما ثمود فهدیناهم) [۱۲۶] ، ای عرفناهم: (فاستحبوا العمی علی الهدی) [۱۲۷] ، فلو اجبرهم علی الهدی لم یقدروا ان یضلوا، و لیس کلما وردت آیه مشتبهه کانت الآیه حجه علی محکم الآیات اللواتی امرنا بالاخذ بها، من ذلک قوله: (منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تاویله و ما یعلم) [۱۲۸] و قال: (فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه) [۱۲۹] ، ای احکمه و اشرحه: (اولئک الذین هداهم الله و اولئک هم اولوا الالباب) [۱۳۰] . وفقنا الله و ایاکم الی القول و العمل لما یحب و یرضی، و جنبنا و ایاکم معاصیه، بمنه و فضله، و الحمد لله کثیرا کما هو اهله، و صلی الله علی محمد و آله الطیبین، و حسبنا الله و نعم الوکیل [۱۳۱] .
[۱۳۲] -۱۵- نامه ی امام هادی علیه السلام در رد اهل جبر و تفویض، و اثبات عدل، و مرتبه ی بین جبر و تفویض: بنام خداوند بخشنده ی مهربان از علی بن محمد [به اهل اهواز که در مورد جبر و تفویض پرسیده، و جویای نظر حق در این زمینه اند]. سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد، و بر هر کس که از هدایت الهی پیروی کند، نامه ی شما به دستم رسید، و از مضمون آن – که حاکی از اختلاف در امر دین، و غور در مباحث [قضا و] قدر، و این که جمعی به جبر، و جمعی به تفویض باور دارند، و [بدینسان] کارتان به تفرقه و جدایی و دشمنی کشیده است، و سرانجام نظر مرا خواسته اید – آگاه شدم. بدانید خدایتان رحمت کند که: ما در روایات، و اخبار فراوانی که وارد شده نظر کرده چنین یافتیم که: آنچه همه ی فرق اسلام – که علم خود را از [سنت و کتاب] خدا می گیرند – نقل کرده اند، از دو حال خارج نیست: یا حق است که باید پذیرفت، و یا باطل است که باید رد کرد. و همه ی فرق اسلامی اجماع و اتفاق نظر دارند که: قرآن حق است، هیچ یک از آحاد امت در آن تردیدی ندارد، همه به حقانیت آن اعتراف دارند، و در این مسئله به حقیقت رسیده اند، و حق می گویند، چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: «امت من بر گمراهی تجمع نمی کنند»، پس خبر داده است که: آنچه مورد اجماع امت باشد حق است، به شرط اینکه هیچ اختلافی در میان نباشد. و در حقانیت نزول قرآن [از جانب خدا]، و صحتش هیچ اختلافی نیست. حال اگر قرآن، حدیثی را مورد تصدیق و تایید قرار داد، و آن را جمعی از امت انکار کردند، به ناچار باید [دست از انکار بکشند، و] آن را بپذیرند، به حکم اینکه همه بر حقانیت قرآن اجماع دارند، و اگر به جحد و انکار خود ادامه دهند، محکوم به خروج از دین اند. و نخستین خبری که حقانیت و صدق آن از قرآن به دست می آید، و می توان کتاب خدا را بر آن گواه گرفت، حدیثی است که بر طبق کتاب خدا از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده، و اختلاف کلمه ای در آن نیست، که فرمود: «من در میان شما دو چیز گرانبها می گذارم: کتاب خدا، و عترتم یعنی اهل بیتم، که تا بر آن ها تمسک جویید هرگز گمراه نشوید، و این دو هیچگاه از هم جدا نشوند تا کنار حوض [کوثر] بر من وارد شوند». و ما چون شواهد صدق این حدیث را به صراحت در قرآن می یابیم، آنجا که می فرماید: «ولی [و صاحب اختیار] شما، تنها خدا و پیامبر اوست، و کسانی که ایمان آورده اند، همان کسانی که نماز را به پا می دارند، و زکات را در حال رکوع می پردازند، و هر کس خدا و پیامبر او، و کسانی را که ایمان آورده اند، ولی [و صاحب اختیار] خود بگیرد، [پیروز است، چرا که] حزب خدا همان پیروزمندانند»، و روایات اهل سنت گواه است که: این آیه در شان امیرمومنان علیه السلام است، که در رکوع انگشترش را صدقه داد، و خداوند با فرستادن این آیه از او تشکر کرد، [پس باید از آن پیروی کنیم] و پیامبر صلی الله علیه و آله را هم می بینیم که [در تایید این آیه] فرموده است: «هر که من مولا [و صاحب اختیار] اویم، علی مولای اوست»، و فرموده است: «تو [ای علی!] نسبت به من، همچون هارونی نسبت به موسی، جز این که پس از من پیامبری نیست»، و نیز فرموده است: «علی بدهی [های] مرا می پردازد، و وعده [های] مرا وفا می کند و پس از من، جانشین من بر شماست». بنابراین خبر اول [یعنی حدیث ثقلین] – که منشا صدور اخبار دیگر است – صحیح، مورد اجماع، بی اختلاف، و موافق کتاب خداست، و چون این حدیث، و احادیث دیگر، مورد تصدیق و گواهی قرآن اند، پس باید همه ی امت آن ها را بپذیرند، [و از آن ها پیروی کنند] زیرا از قرآن شاهد گویا دارند، آن ها با قرآن موافقند، و قرآن با آن ها موافق. علاوه بر این که حقایق [و مضامین] اخبار رسول خدا صلی الله علیه و آله از راستگویان [یعنی آل پیامبر] نقل شده، و گروهی موثق و شناخته شده آن ها را نقل کرده اند، پس پیروی از این اخبار بر هر مرد و زن مومن واجب است، و جز معاندان [لجوج]، از آن ها نگذرند، زیرا گفتار آل پیامبر صلی الله علیه و آله به گفتار خدا پیوسته است، که خدای سبحان فرمود: «آنان که خدا و پیامبرش را آزار می رسانند، خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده، و برایشان عذابی خوار کننده آماده کرده است»، و می بینیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله در نظیر آن فرمود: «هر که علی علیه السلام را بیازارد مرا آزرده است، و هر که مرا بیازارد خدا را آزرده است، و هر که خدا را بیازارد، به زودی به انتقام او دچار شود»، و فرمود: «هر که علی را دوست بدارد مرا دوست داشته، و هر که مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته است». و درباره ی قبیله ی بنی ولیعه فرمود: [اینک] مردی را چون خودم به سوی [نبرد با] آنان می فرستم که خدا و پیامبرش را دوست دارد، و خدا و پیامبرش نیز او را دوست دارند، علی جان! برخیز و به سوی آنان روان شو». و در جنگ خیبر فرمود: «فردا مردی را به سوی [نبرد با] خیبریان می فرستم که خدا و پیامبرش را دوست دارد، و خدا و پیامبرش نیز او را دوست دارند، مردی که پیاپی حمله کند، و هیچگاه نگریزد، و تا خدا [این قلعه ها را] به دستش نگشاید برنگردد». پیغمبر صلی الله علیه و آله پیش از اعزام او، مژده ی فتح داد، اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله، همه سرکشیدند [تا بدانند این افتخار از آن کیست]، و چون فردا شد، علی علیه السلام را فرا خواند، و به سوی [نبرد با] ایشان فرستاد، آری او را برای این فضیلت [بزرگ] برگزید، و «کرار غیر فرار»، و دوستدار خدا و پیامبرش نامید، و هم خبر داد که: خدا و پیامبرش نیز او را دوست دارند. ما این شرح و تفصیل را به عنوان مقدمه ی مقصد، و تایید آنچه درباره ی جبر و تفویض، و مرتبه ی بین آن ها بیان خواهیم کرد آوردیم، از خدا یاری و مدد می خواهیم، و در همه ی کارها بر او توکل می کنیم. ما در این زمینه از سخن امام صادق علیه السلام آغاز می کنیم که فرمود: «نه جبر است و نه تفویض بلکه مرتبه ایست میان آن دو، و آن: تندرستی، آزادی راه، مهلت زمان، توشه مانند مرکب، و سبب تحریک کننده عامل بر عمل است»، این پنج چیز است که حضرت علیه السلام، کلیات فضل خدا را در آن ها جمع کرده، و اگر بنده در یکی از آن ها کمبود داشته باشد، به همان نسبت، تکلیف از او ساقط است. امام صادق علیه السلام اساس آنچه را که [در امر جبر و تفویض]، مردم باید جویای معرفتش باشند خبر داده، قرآن نیز آن را تصدیق کرده، و آیات [و سخنان] محکم پیامبر صلی الله علیه و آله هم بر آن گواه است، زیرا گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله و آل او علیهم السلام، هرگز از حدود قرآن تجاوز نکند، پس هرگاه حقایق [و مضامین] اخبار با شواهد قرآنی هماهنگ باشند، پیروی از آن ها لازم است، و چنانکه در آغاز نامه یادآور شدیم جز معاندان [لجوج] از آن نگذرند. و ما چون درباره ی این حدیث امام صادق علیه السلام، راجع به مرتبه ی میان جبر و تفویض، و رد عقیده ی جبر، و تفویض، تحقیق کنیم، از کتاب خدا شواهد صدق آن را درمی یابیم. و خبر دیگری هماهنگ با این خبر از امام صادق علیه السلام است که: از او پرسیدند: آیا خدا بندگان خود را بر گناه ها مجبور می کند؟ فرمود: خدا از این عادل تر است، پرسیدند: آیا خدا کار را به آنان واگذاشته است؟ فرمود: خدا از این مقتدرتر است. و در حدیث دیگری فرمود: مردم در مسئله قدر سه دسته اند: کسی که پندارد کار به او واگذار شده است، چنین کسی قدرت خدا را ناچیز شمرده، و هلاک است. و کسی که پندارد خدا بندگان خود را بر گناهان مجبور ساخته، و چیزی را که توانش ندارند بر ایشان تکلیف فرموده است، این نیز خدا را در حکمش ظالم شمرده، و هلاک است. و کسی که باور دارد خدا بر بندگان خود آنچه را که توانش دارند تکلیف می کند، و آنچه را که توانش ندارند تکلیف نمی کند، چنین کسی مسلمان بالغ [و به حق] است. پس امام صادق علیه السلام خبر داده است که هر که بر جبر و تفویض گردن نهد، و به آن ها معتقد گردد، بر خلاف حق است. با این بیان، هر که بر جبر باور کند، خطاکار است، و هر که بر تفویض گردن نهد، بر باطل است، و مرتبه ی میان آن دو حق است. سپس فرمود: و برای هر یک از این مسلک های سه گانه مثالی می زنم تا مطلب به ذهن حقیقت جو، نزدیک، و به آسانی بتواند شرح مسئله را بررسی کند، مثالی که آیات محکم قرآن، بر آن شاهد، و صحت آن نزد خردمندان، ثابت است. و توفیق و عصمت، با خداست. اما عقیده ی جبر که معتقدانش از خطا بدور نیستند، عقیده ی کسانی است که می پندارند خدای سبحان، بندگان خود را بر گناهان مجبور می کند، و در عین حال کیفرشان می دهد، و آنچه چنین پندارد، خدا را حاکمی ستمگر دانسته، و او را تکذیب کرده، و سخنش را رد کرده که فرموده: «پروردگارت به هیچ کس ستم نمی کند»، و فرموده: «و این کیفر کارهایی است که به دست خود کرده ای، و خدا در حق بندگان، ستمکار نیست»، و فرموده: «خدا هیچ ستمی به مردم نمی کند، این مردم اند که به خود ستم می کنند»، و آیات دیگری از این قبیل. پس هر که پندارد به گناه مجبور است، گناه خود را بر خدا افکنده، و او را در کیفرش ظالم شمرده است، و هر که خدا را ظالم بداند، کتابش را تکذیب کرده و هر که کتاب خدا را تکذیب کند، به اجماع امت، کافر است. و مثال عقیده ی جبر این است که: مولایی غلامی دارد که نه مالک خویش است و نه مالک چیزی از مال دنیا، مولا با این که این را می داند، بدون آن که پولی در اختیارش بگذارد، او را مامور می کند که به بازار رود، و کالایی را تهیه کند، کالایی که بدون پرداخت بها، و رضایت صاحب آن، کسی نمی تواند در آن طمع کند، و مولا در عین اینکه خود را عادل، منصف، حکیم و غیر ظالم معرفی می کند، غلام را تهدید می کند که اگر کالای مورد نظر را نیاوری کیفرت می دهم، غلام دست خالی به بازار می رود، و چون می خواهد کالای مورد نظر را بردارد، با منع صاحب کالا روبرو می شود، که حاضر نیست جز با دریافت وجه، آن را تحویل دهد، به ناچار نومید و دست خالی برمی گردد، مولا با دیدن این وضع به خشم می آید، و او را کیفر می دهد. آیا عدل و حکمت وی ایجاب نمی کند که دست از کیفر غلام بردارد، با اینکه می داند غلام مالی نداشته، و او هم چیزیش نداده است؟ پس اگر او را کیفر دهد ظالم و متجاوز است، و عدل و حکمت و انصافی را که از آن دم می زده باطل کرده است، و اگر کیفر ندهد خود را تکذیب کرده که وعده ی عذاب داده، و عده ای که سرانجامش یا دروغ است یا ظلم، و این هر دو بر خلاف عدل و حکمت است، خداوند از آنچه ستمگران می گویند، بسیار والاتر است. پس هر که به جبر، یا به عقیده ای که مستلزم جبر است قائل شود ، بر خدا ستم کرده، و او را ظالم و متجاوز خوانده که مردم مجبور [و بی اراده] را به کیفر تهدید کرده است، و قائل به جبر ناچار است بگوید: خدا کیفر را از آن ها برداشته، [تا نسبت ظلم به او نداده باشد] و اگر پندارد که خدا همه ی گنهکاران را از کیفر معاف کرده، قهرا خدا را در وعده های کیفرش تکذیب می کند، آنجا که خدا فرمود: «آری، کسی که بدی به دست آورد، و حالت گناهیش بر او احاطه کند، پس چنین کسانی اهل آتشند، و در آن ماندگار خواهند بود»، و فرموده: «در حقیقت، کسانی که اموال یتیمان را، به ستم می خورند، جز این نیست که در باطن خود آتشی می خورند، و به زودی در آتشی فروزان درآیند»، و فرموده: «به زودی کسانی را که به آیات ما کفر ورزیده اند، در آتشی [سوزان] درآوریم، که هر چه پوستشان بریان گردد، پوستهای دیگری بر جایش نهیم تا عذاب را بچشند، آری خداوند توانای حکیم است»، و آیات فراوان دیگری از این قبیل. و کسی که حتی یک آیه از قرآن را تکذیب کند، کافر است، و مشمول این آیه: «آیا شما به پاره ای از کتاب خدا ایمان می آورید، و به پاره ای کفر می ورزید؟ پس جزای هر کس از شما که چنین کند، جز خواری در زندگی دنیا چیزی نخواهد بود، و روز قیامت، ایشان را به سخت ترین کیفرها بازبرند، و خداوند از آنچه می کنید غافل نیست». اما عقیده ما این است که: خدای سبحان، بندگان خود را بر اعمالشان مجازات کند، و بر کردارشان کیفر دهد، زیرا به آن ها قدرت داده، و به ملاک همان قدرت، امر و نهیشان کرده است، و منطق قرآن نیز همین است، که فرمود: «هر کس کار نیکی بیاورد، ده برابر آن [پاداش] خواهد داشت، و هر کس کار بدی بیاورد، جز مانند آن جزا نیابد، و بر آنان ستم نرود»، و فرمود: «روزی که هر کسی آنچه کار نیک به جای آورده، و آنچه بدی کرده، حاضر شده می یابد، و آرزو می کند: کاش میان او، و آن [کارهای بد]، فاصله ای دور بود، و خداوند شما را از [کیفر] خود برحذر می دارد»، و فرمود: «امروز هر کسی به [موجب] آنچه انجام داده است، جزا می بیند، امروز ستمی نیست». این ها همه، آیات محکمی است که جبر، و معتقدان به جبر را رد می کند، و از این قبیل آیات، در قرآن فراوان است، که برای اختصار بخشی از آنان را ذکر کردیم. و توفیق با خداست. و اما عقیده ی تفویض که امام صادق علیه السلام آن را باطل شمرده، و معتقدانش را تخطئه کرده، عقیده ی کسانی است که می گویند: خدای سبحان، اختیار امر و نهی خود را به بندگان سپرده، و آنان را خودسر رها کرده است. در این عقیده، ایراد دقیقی است که اهل تحلیل و دقت می فهمند، از این رو امامان از آل پیامبر صلی الله علیه و آله می گویند: اگر خدا بندگان خود را، خودسر رها کرده باشد، باید به هر عملی که آنان اختیار می کنند راضی باشد، و به آن، پاداششان دهد، و نباید در برابر جنایت [و ظلم]، کیفرشان دهد. بنابراین یکی از دو محذور، اجتناب ناپذیر است: یا بندگان بر خدا شوریده اند، و او را به پذیرش آراء خود، خواه ناخواه مجبور کرده اند، که این مستلزم ضعف و ناتوانی خداست و یا خداوند متعال، قدرت آن را ندارد که بندگان خود را چه بخواهند و چه نخواهند، به اطاعت امر و نهی خود، بر وفق مرادش فرابخواند، از این رو امر و نهی خود را به ایشان سپرده، و به دلخواهشان واگذاشته، و اختیار کفر و ایمان را به خودشان داده است. و مثال عقیده ی تفویض این است که: مولایی غلامی را خریده تا خدمتش کند، و قدر خواجگی او را ارج نهد، و امر و نهی او را پاس دارد، و ادعا می کند که بر غلام، مسلط و مقتدر است، و کارهایش حکیمانه است، او را امر و نهی می کند، بر اطاعتش وعده ی پاداش بزرگ می دهد، و بر تخلف و نافرمانیش به کیفر دردناک، تهدید می کند، اما غلام از اراده او سر می پیچد، و امر و نهیش را پاس نمی دارد، هیچ یک از امر و نهی مولا را بر وفق مراد او انجام نمی دهد، بلکه بر وفق مراد و هوای خود انجام می دهد، از این رو مولا [خسته می شود، و از روی ناچاری]، اختیار امر و نهیش را به او واگذار می کند، و به هر عملی که غلام بر طبق خواسته ی خود – نه خواسته ی مولا – می کند راضی می شود، در این صورت اگر او را برای انجام کاری که مشخص می کند بفرستد، و او آن را طبق خواسته و هوای خود – نه مولایش – انجام دهد، و چون نزد مولا برگردد، و او ببیند که این آن چیزی نیست که او خواسته بود. [زبان به توبیخ بگشاید و] بگوید: چرا خلاف دستورم عمل کردی؟! غلام [می تواند] بگوید: زیرا تو خود کار را به من واگذاشتی، من هم به میل خود عمل کردم، بنابراین بر [من که] صاحب اختیار [م]، منع و ملامتی نیست!! پس [با توجه به این محذورات] تفویض، محال است. آیا با این توضیح، امر دایر بین یکی از این دو چیز نیست: یا مولا قادر است که غلام را به اطاعت امر و نهی، بر وفق مراد خود – نه غلام – فراخواند، توانایی انجام فرمانش دهد، پاداش طاعت، و کیفر معصیت را به او معرفی کند، با توصیف ثواب و عقاب، تشویق و تهدیدش نماید، تا قدرت مولا را با این تمیکن، و تشویق و تهدیدها بفهمد، و مشمول عدل و انصافش شود، و حجت بر او تمام گردد، پس چون اطاعت امر کرد، پاداشش دهد، و چون سرکشی کرد، کیفرش دهد؟ [، که در این فرض، تفویض، ابطال می شود] و یا مولا عاجز و ناتوان است، لذا کار را به غلام وا می گذارد، نیک کند یا بد، فرمان برد یا نه، در هر حال نمی تواند او را کیفر دهد، و به اطاعت خود فراخواند؟ [که این فرض قطعا باطل است، زیرا] اگر عجز و ناتوانی خدا اثبات شود، قدرت و خداوندی او نفی می شود، و امر و نهی، و ثواب و عقاب، همه بیهوده می گردد، و مخالفت قطعی با قرآن پیش می آید، زیرا [خدا به این امور راضی نیست، از اینرو] می فرماید: «و برای بندگانش کفران را نمی پسندد، و اگر سپاس دارید آن را برای شما می پسندد»، و می فرماید: «از خدا آن گونه که حق پروا کردن از او است، پروا کنید، و جز مسلمان نمیرید »، و می فرماید: «و جن و انس را نیافریدم جز برای آن که مرا بپرستند، از آنان هیچ روزیی نمی خواهم، و نمی خواهم که مرا خوراک دهند»، و می فرماید: «و خدا را بپرستید، و چیزی را با او شریک مگردانید»، و می فرماید: «خدا و رسول او را فرمان برید، و از او روی برنتابید در حالی که [سخنان او را] می شنوید». پس هر که پندارد که خدا امر و نهی خود را به بندگانش واگذارده، اثبات عجز بر او کرده، و او را ملزم دانسته که هر عمل خیر و شری را از ایشان بپذیرد، و امر و نهی و وعد وعید خدا را باطل شمرده، چون می پندارد خدا همه را به دست بنده سپرده است، از این رو او [که صاحب تفویض است]، هرگونه که می خواهد عمل می کند، خواه کفر یا ایمان، بر او ایراد و منعی نیست، پس معتقد به تفویض، همه ی وعد و وعید، و امر و نهی الهی را باطل دانسته، و اهل این آیه است: «آیا شما به پاره ای از این کتاب ایمان می آورید، و به پاره ای کفر می ورزید؟ پس جزای هر کس از شما که چنین کند، جز خواری در زندگی دنیا چیزی نخواهد بود، و روز قیامت، ایشان را به سخت ترین کیفرها بازبرند، و خداوند از آنچه می کنید غافل نیست»، خداوند از آنچه اهل تفویض می گویند، بسیار بدتر و والاتر است. اما عقیده ی ما این است که: خدای سبحان، خلق را به قدرتش بیافرید، و توانایی اطاعتشان داد، و به آن گونه که خواست امر و نهیشان کرد، و پیروی فرمانش را از ایشان پذیرفت، و به آن راضی شد، و از سرپیچی خود، آنان را بازداشت، و گنهکار را توبیخ کرد، و [وعده ی] کیفر داد، اختیار امر و نهی با خداست، هر چه را بخواهد بگزیند، و به آن فرمان دهد، و از هر چه نخواهد نهی کند، و بر آن کیفر دهد، زیرا به بندگان خود، توان پیروی امر، و دوری از گناه، بخشیده است، آری عدل و انصاف و حکمت بالغه ی او آشکار است، حجت ها [ی مردم] را با برطرف کردن عذرها، و بیم دادن برطرف می کند، انتخاب پیامبران با اوست، هر که از بندگان خود را بخواهد، برای تبلیغ رسالت، و احتجاج بر آنان برمی گزیند، [از اینرو] محمد صلی الله علیه و آله را برگزید، و با رسالات خود به سوی خلق فرستاد. برخی از کفار قبیله اش، از روی حسد و کبر گفتند: «چرا این قرآن، بر مردی بزرگ، از آن دو شهر نازل نشد؟»، مرادشان امیه ی بن ابی الصلت [بزرگ مکه]، و ابومسعود ثقفی [بزرگ طائف] بود، و خداوند انتخاب آنان را باطل شمرد، و آرائشان را رد کرد، و فرمود: «آیا آنانند که رحمت پروردگارت را تقسیم می کنند؟ ما [وسائل] معاش آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده ایم، و برخی از آنان را از نظر درجات، بالاتر از بعضی دیگر قرار داده ایم، تا بعضی از آن ها، بعضی دیگر را در خدمت گیرند، و رحمت پروردگار تو از آنچه آنان می اندوزند بهتر است». از این رو هر چه را خواست اختیار کرد، و هر چه را نخواست منع کرد، و هر که فرمانش برد، پاداشش دهد، و هر که نافرمانیش کند کیفرش دهد، و چنانچه امور را به بندگانش سپرده بود، رای قریش را که امیه بن ابی الصلت، و ابومسعود ثقفی را اختیار کرده بودند امضا می کرد، که در نظر ایشان، آن دو بهتر از محمد صلی الله علیه و آله بودند، و چون خداوند مومنان را با این آیه ادب کرد که: «و هیچ مرد و زن مومنی را نرسد که چون خدا و فرستاده اش به کاری فرمان دهند، برای آنان در کارشان اختیاری باشد»، به آن ها اجازه نداد که به میل خود انتخابی کنند، و جز پیروی امر، و اجتناب از نهی خود را که توسط پیامبر صلی الله علیه و آله ابلاغ می شود، از آنان نپذیرفت، پس هر که فرمانش برد، راه یابد، و هر که نافرمانیش کند، گمراه و سرگردان شود و به علت تمکنی که برای فرمانبری و اجتناب از گناه به او بخشیده، حجت بر او تمام است، از این رو از ثواب محرومش می کند، و کیفرش را بر او فرود می آورد. این مذهب که حد وسط آن دو عقیده است، نه جبر است و نه تفویض و همان است که امیرمومنان علیه السلام به عبایه بن ربعی اسدی فرمود، عبایه درباره ی استطاعتی که [شرط تکلیف است، و] با آن برمی خیزیم و می نشینیم و کارها را انجام می دهیم پرسید. امیرمومنان علیه السلام فرمود: درباره ی استطاعت سوال کردی، آیا به دست تو است بدون دخالت خداوند، یا به دست تو و او با هم؟ عبایه جوابی نداد، حضرت علیه السلام فرمود: عبایه! بگو. عرض کرد: چه بگویم؟ فرمود: اگر بگویی: به دست تو و خداست، تو را می کشم، [که این شرک است]، و اگر بگویی: به دست تو است بدون دخالت خدا، باز هم تو را می کشم [که این کفر است]، عرض کرد: پس چه بگویم ای امیرمومنان؟ فرمود: می گویی: به دست تو است، اما آن را خدایی داده که همه ی اختیارش به دست او است، اگر دهد عطایی است، و اگر گیرد بلایی، اوست مالک همه ی آنچه به تو داده، توانای بر هر چه توانمندت کرده، آیا نمی شنوی که چون مردم می گویند: لا حول و لا قوه الا بالله، حول و قوه را از او می خواهند؟ عبایه گفت: تفسیر این جمله چیست؟ فرمود: تحول [و دست کشیدن] از معاصی خدا جز با نگهداری وی امکان پذیر نیست، و جز با یاری خدا، هیچ قدرتی بر طاعتش نداریم. عبایه از جا جست، و دست و پای حضرت علیه السلام را بوسید. باز از امیرمومنان علیه السلام نقل شده که: نجده به خدمتش رسید، و درباره ی معرفت خدا پرسید که: ای امیرمومنان! به چه وسیله پروردگارت را شناختی؟ فرمود: با نیروی تمیزی که او به من عطا فرمود، و عقلی که رهنمونم می شود. پرسید: آیا این جبلی [و جبری] تو است [، و در آن اختیاری نداری]؟ فرمود: اگر جبلی ام بود نه بر نیکی ستوده بودم، نه بر بدی نکوهیده، و نیز نیک کردار، بیش از بدکردار سزاوار ملامت بود [، زیرا با اینکه نیک کرداری جبلی اوست، باز گناه می کند، هرچند گاه به گاه]، پس [با نیروی تمیز، و عقل] پی بردم که خدا باقی و پاینده است، و جز او همه حادث و متغیر و ناپایدارند، و هیچگاه پاینده ی باقی چون ناپایدار حادث نیست [، از این رو «الباقی» را انتخاب کردم، و از ناپایدارها چشم پوشیدم.]. نجده گفت: ای امیرمومنان! شما را مردی حکیم می بینم. فرمود: من خود را مخیر می بینم، اگر به جای نیکی بدی کنم بر آن کیفر می شوم. و باز از امیرمومنان علیه السلام نقل شده که: بعد از بازگشت از شام [و جنگ صفین]، کسی از او پرسید: این رفتن ما به شام به قضا و قدر الهی بود یا نه؟ فرمود: آری ای پیرمرد! شما بر فراز هیچ تپه ای نرفتید، و در هیچ دره ای فرود نیامدید مگر به قضا و قدر خدا، پیرمرد گفت! پس همه ی رنج هایم را [که در آن دیدم] از خدا می بینم ای امیرمومنان! فرمود: آرام ای پیرمرد! خدا اجر شما را در این سفر – که می رفتید و اتراق می کردید، و بر می گشتید – بزرگ قرار داد، و در هیچ یک از حرکات و سکنات خود نه مجبور بودید و نه مضطر، گویا پنداشتی که قضایی حتمی، و قدری قطعی است [که هیچ گونه اختیاری در آن نیست]، اگر چنین بود، ثواب و عقاب باطل، و وعد وعید الهی بی اساس بود، و هیچ چیز در واقع به گردن کسی ثابت نمی شد، این عقیده ی بت پرستان و پیروان شیطان است. خدای سبحان امر فرموده، تا با اختیار عمل کنند، و نهی فرموده تا با اختیار حذر کنند، نه کسی در اطاعتش مجبور است، و نه کسی در معصیتش مقهور و بی اراده، خدا آسمان ها و زمین و آنچه را که میان آن دو است باطل نیافرید، این پندار کسانی است که کفر ورزیدند، پس وای بر کافران از آتش. پیرمرد برخاست، و سر مبارک امیرمومنان علیه السلام را بوسید، و اشعاری به این مضمون سرود: تو آن امامی که ما به سبب پیروی او – در روز نجات از خدای رحمان امید آمرزش داریم، آنچه از [حقائق] دین ما مشتبه بود، بر ما روشن ساختی، خدایت از ما پاداش رضوانت دهد، اینک دیگر هیچ عذری در ارتکاب گناهی که از روی ظلم و عصیان انجام می دهم ندارم. پس امیرمومنان علیه السلام همه را بر موافقت قرآن راهنمایی کرده، و جبر و تفویض را – که معتقدانشان ملازم باطل و کفر و تکذیب قرآنند – رد کرده است، از گمراهی و کفر به خدا پناه می بریم، ما نه به جبر عقیده داریم نه به تفویض، بلکه به حد وسط آن دو قائلیم، یعنی امتحان و آزمایش بر اساس [اختیار و] قدرتی که خدا به ما داده، و به بندگیش فرا خوانده است، چنانکه قرآن نیز بر این عقیده گواه است، و امامان نیک رفتار و آل پیامبر صلی الله علیه و آله هم بدان معتقدند. و مثال آزمایش با قدرت [و اختیار] این است که: مولایی که غلامانی دارد و مال فراوانی، دوست دارد – با علم به سرانجام کار – غلامان خود را بیازماید، مقداری از مال را در اختیار آنان قرار می دهد و موارد مصرف را معین می کند، و فرمان می دهد که مال را در آن ها صرف کنند، و از غیر آن – که دوست ندارد – اجتناب کنند و مال را صرف نکنند، و البته مال، قابل صرف در هر دو جهت هست. یک غلام فرمان می برد، و مال را در مورد رضایت مولا هزینه می کند، و دیگری نافرمانی می کند، و آن را در موارد نارضایی او صرف می کند، و مولا ایشان را در دار امتحان جا داده ی و به ایشان اعلام کرده که اینجا سرای ابدی نیست، از این پس سرای دیگری است که پاداش و کیفر جاوید در آنجاست، و به ناچار از اینجا بیرونشان خواهد برد، اگر مالی را که به ایشان سپرده به جا مصرف کنند، در آن سرای ابدی، پاداش جاویدشان خواهد داد، و اگر نابجا مصرف کنند، در آنجا کیفر ابدیشان می دهد، و برای اقامت در این دار امتحان حد معینی معلوم کرده، یعنی مدت سکونتش را تعیین نمود؟ که چون به پایان رسد، هم مال به دست دیگری می افتد، هم غلام دیگری به جای این غلام می آید، و مولا همیشه مالک [و اختیاردار] آن مال و این غلام بوده و هست، ولی وعده داده که مال را تا در این منزل است از او نگیرد، تا مدتش سرآید و تحویل دهد، چه از صفات این مولا عدل، وفاداری، انصاف و حکمت است. حال اگر بنده مال را در راهی که مامور بود خرج کرد، آیا بر مولا لازم نیست که به وعده ی پاداشی که از روی تفضل داده بود وفا کند؟ و در برابر کاری که در این سرای فانی دستور داده و او اطاعت کرده، نعمتی همیشگی در سرای جاوید و پاینده اش دهد؟ و اگر مال را در راههای ممنوعه هزینه کرد، و با امر مولا مخالفت کرد، آیا حق ندارد عقوبت دائمی را که بدان تهدیدش کرده بود بر او مسلط سازد؟ بدون اینکه بر او ستمی کرده باشد، زیرا قبلا گوشزد کرده، و از آینده آگاهش ساخته بود، و باید به وعده و وعیدش عمل کند، و مولای توانای مقتدر چنین است. اما [در بحث ما]، خدای سبحان، و غلام، فرزند آدم، مخلوق او، و مال، توانمندی گسترده ی خدا، و امتحان [و راز آن]، اظهار حکمت و قدرت او، و سرای فانی، دنیا، و مقدار مالی که به غلام سپرده، آن [اختیار و] توانمندی است که به آدمیزاد داده، و موارد صرف مال – یعنی [اختیار و] توانمندی – پیروی پیامبران، و ایمان [و عمل] به احکامی است که از جانب خدا آورده اند، و موارد ممنوعه، راههای شیطانی، و وعده خدا، نعمت جاوید بهشت، و سرای دیگر، سرای پایدار آخرت است. و قول به مرتبه ی میان جبر و تفویض، یعنی [استعداد برای] امتحان و آزمون خداوندی، به وسیله ی توانایی [و اختیاری] که خدا به انسان داده، و آن را امام صادق علیه السلام در پنج ویژگی – که جامع کلیه ی فضل و احسان های خداوندی است – بیان فرموده است، و اینک من – بخواست خدا – آن ها را با شواهد قرآنی، و بیان کافی توضیح می دهم: اما مراد امام صادق علیه السلام [از «تندرستی» که در بیان منزلت میان جبر و تفویض فرموده بود،] آفرینش کامل انسان، و حواس صحیح و سالم او، و عقل و تمییز پای برجا، و زبان باز گویای اوست، خدا در این باره می فرماید: «و به راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم، و آنان را در خشکی و دریا [بر مرکب ها] برنشاندیم، و از چیزهای پاکیزه به ایشان روزی دادیم، و آن ها را بر بسیاری از آفریده های خود برتری ویژه دادیم»، خدای سبحان خبر داده که آدمیزاد را بر مخلوقات دیگر از چارپایان، درندگان، جانوران دریا، پرندگان و هر جنبده ی محسوس دیگری، با عقل و بیان، امتیاز و فضیلت بخشیده است، چنان که در آیه دیگر فرموده: «ما انسان را در بهترین قوام آفریدیم»، و فرموده: «ای انسان: چه چیز تو را درباره ی پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته؟ همان کس که تو را آفریده و پرداخت، و معتدل ساخت، و به هر صورت که می خواست سامان داد»، و از این قبیل آیات فراوان است. پس نخستین نعمت خدا بر انسان، سلامت عقل، و برتری او بر بسیاری از مخلوقات دیگر، به عقل کامل، و بیان روشن اوست، چه هر جنبنده ای بر سطح زمین، با حواس [و ادراکات] خود، پایدار و متکامل است و فضیلت آدمیزاد با [عقل و] نطقی است که در دیگر موجودات محسوس، وجود ندارد، و با همین [عقل] و] نطق است که خداوند او را بر مخلوقات دیگر مسلط ساخته، تا جایی که انسان امر و نهی می کند، و آن ها مسخر فرمان اویند چنانکه خداوند می فرماید: «این گونه خداوند آن ها را برای شما رام کرد، تا خدا را به پاس آنکه شما را هدایت نموده، به بزرگی یاد کنید»، و می فرماید: «و اوست کسی که دریا را مسخر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید، و پیرایه ای که آن را می پوشید از آن بیرون آورید»، و می فرماید: «و چارپایان را برای شما آفرید: در آن ها برای شما (وسیله ی) گرمی و سودهایی است، و از آن ها می خورید، و در آن ها برای شما زیبایی است، آنگاه که [آن ها را] از چراگاه برمی گردانید، و هنگامی که [آن ها را] به چراگاه می برید، و بارهای شما را به شهری می برند که خود جز با مشقت، بدان نمی توانستید برسید». از این رو خدا – به سبب امتیاز و فضیلتی که در اعتدال خلقت، و کمال نطق [و ادراک] و معرفت به انسان بخشیده – او را به فرمانبری و اطاعت خود فراخوانده است. [آری] پس از آنکه توانایی انجام تکلیف داده، فرموده: «پس تا می توانید از خدا پروا بدارید، و بشنوید، و فرمان برید» و فرموده: «خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی اش تکلیف نمی کند»، و فرموده: «خداوند هیچ کس را جز به قدر آنچه به او داده است تکلیف نمی کند»، و آیات بسیار دیگر. پس اگر خدا یکی از حواس بنده را بگیرد، تکلیف مربوط به آن را از او بر می دارد، چنانکه فرموده: «بر نابینا حرجی نیست، و بر لنگ نیز حرجی نیست»، از هر کس در این شرایط باشد جهاد، و کلیه ی وظائفی را که از انجامش عاجز است برداشته است، و همچنین حج و زکات را بر آنکه مال و استطاعتش داده، واجب کرده، و از فقیر نخواسته است، خداوند می فرماید: «و برای خدا، حج آن خانه ی خدا، بر عهده ی مردم است، [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد»، و در [کفاره ی] ظهار [۱] می فرماید: «و کسانی که زنانشان را ظهار می کنند، سپس از آنچه گفته اند [پشیمان می شوند، و] برمی گردند، باید [پیش از تماس] برده ای آزاد کنند…» تا می فرماید: «و هر که نتواند، باید شصت بینوا را خوراک بدهد». این ها همه دلیل است که خداوند، بندگان خود را جز به اندازه ای که توان عمل داده، تکلیف نکرده، و [امر و] نهی او بدین منوال است، این معنای «تندرستی» است. و اما مراد امام صادق علیه السلام از «آزادی راه» این است که: مانع و رادعی نداشته باشد که در عمل به دستور خدا از او جلوگیری کند، قرآن درباره ی افراد مستضعف و زیردستی که چاره ای ندارند و راه به جایی نمی برند می فرماید: «… مگر مردان و زنان و کودکان [زیردست و] مستضعفی که قدرت چاره جویی ندارند، و راه به جایی نمی برند»، خدا خبر داده که مستضعف، آزادی راه ندارد، و چنانچه دلش مطمئن به ایمان باشد، تعرضی بر او نیست. و اما مراد حضرت علیه السلام از «مهلت زمان»: عمری است که – از زمان وجوب خداشناسی تا دم مرگ – در اختیار انسان گذاشته می شود، یعنی از لحظه ی تمیز و بلوغ تا هنگام مرگ، پس هر که در طلب حق، به کمال نرسیده بمیرد، بر خیر است، چنانکه خدا می فرماید: «و هر کس به قصد مهاجرت در راه خدا و پیامبر او، از خانه اش به در آید، [سپس مرگش در رسد، پاداش او قطعا برخداست]»، هر چند به علت نبود فرصت کافی، به احکام الهی، کاملا عمل نکرده باشد، و در آیه دیگر بر افراد بالغ، چیزهایی را حرام کرده که بر نابالغ حرام نکرده است: «و به زنان با ایمان بگو: دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فروبندند…»، پس بر زنان منعی نیست که آرایش خود را بر کودکان بنمایانند، و احکام دیگر نیز در حق کودکان جاری نیست. و اما مراد حضرت علیه السلام از «توشه»: دارایی و امکانات به اندازه ایست که بنده بتواند از آن بر انجام تکالیف الهی کمک گیرد، چنانکه خداوند می فرماید: «[بر ناتوانان، و بر بیماران، و بر کسانی که چیزی نمی یابند [تا در راه جهاد] خرج کنند – در صورتی که برای خدا و پیامبرش خیرخواهی نمایند – هیچ گناهی نیست،] بر نیکوکاران راه تعرض نیست»، آیا نمی بینی خداوند عذر کسی را که چیزی ندارد تا انفاق کند پذیرفته، و همه ی کسانی را که برای حج و جهاد و نظائر آن، توشه و مرکب دارند، معذور ندانسته، و نیز عذر بینوایان را [در زکات] پذیرفته، و حقی بر ایشان در اموال توانگران قرار داده است، که می فرماید: «[این صدقات] برای آن نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده اند، [و نمی توانند در زمین سفر کنند…]»، دستور داده معافشان دارند، و آمادگی انجام تکالیفی که قدرت مالی آن را ندارند، از ایشان نخواسته است. و اما مراد حضرت علیه السلام از «سبب محرک»، نیتی است که انگیزه ی انسان در هر کاری است، و جایگاه آن، دل است، پس هر که کاری را نه از روی عقیده ی دینی انجام دهد از او پذیرفته نیست، مگر آنکه صدق نیت [و اخلاص] پیش آرد. از این رو خداوند درباره ی منافقین می فرماید: «به زبان خویش چیزی می گفتند که در دل هایشان نبود، و خدا به آنچه پنهان می کردند داناتر است»، سپس در توبیخ مومنان، این آیه را بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل کرد: «ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا چیزی می گویید که انجام نمی دهید»، و چون کسی از روی عقیده حرفی زند، [همین عقیده و] نیت، او را برمی انگیزد تا با عمل خود، گفتارش را تصدیق کند، و اگر از روی عقیده نباشد، صدق آن در عمل جلوه نمی کند، آری خدا نیت راستین را – آنجا که مانعی در کار باشد، و نگذارد که عمل بر وفق نیت باشد – می پذیرد از این رو می فرماید: «…. مگر آن کس که مجبور شده ولی قلبش به ایمان اطمینان دارد»، و می فرماید: «خداوند شما را به سوگندهای لغوتان مواخذه نمی کند». پس قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله دلیل اند که دل، اختیاردار همه ی حواس است، اعمال آن ها را تصحیح می کند، و هر چه را تصحیح کند بطلان نپذیرد. این بود توضیح پنج ویژگی که امام صادق علیه السلام فرمود: جامع مرتبه ی میان جبر و تفویض است، اگر این پنج خصوصیت، در وجود انسان، کامل باشند، باید به اوامر خدای سبحان، و پیامبرش، کاملا عمل کند، و اگر یکی از آن ها را نداشته باشد، به همان نسبت، تکلیف از او ساقط است. اما شواهد قرآنی بر امتحان و آزمونی که بر اساس استطاعت [و اختیار] باشد – یعنی همان جامع حد وسط میان جبر و تفویض – فراوان است، از جمله، اینکه می فرماید: «البته شما را می آزماییم تا مجاهدان و شکیبایان شما را معلوم داریم، و اخبار [و اظهارات] شما را نیز بیازماییم»، و می فرماید: «به تدریج، از جایی که نمی دانند گریبانشان را خواهیم گرفت»، و می فرماید: «الم، آیا مردم پنداشتند که تا گفتند: ایمان آوردیم، رها می شوند، و مورد آزمایش قرار نمی گیرند»، و درباره ی فتنه هایی که به معنی امتحان است می فرماید: «ما سلیمان را آزمودیم»، و در قصه ی موسی علیه السلام می فرماید: «ما قوم تو را پس از رفتن تو آزمودیم، و سامری گمراهشان کرد»، و حضرت موسی علیه السلام عرض کرد: «این جز آزمایش تو نیست»، این آیات، در مقام مقایسه، بعضی بر بعض دیگر شاهدند. اما آیاتی که تعبیر «بلوا» به معنی امتحان دارد، این است که می فرماید: «تا شما را در آنچه به شما داده است بیازماید»، و می فرماید: «سپس برای آنکه شما را بیازماید، از [تعقیب] آنان منصرفتان کرد»، و می فرماید: «ما آنان را – همانگونه که باغداران را آزمودیم – مورد آزمایش قرار دادیم»، و می فرماید: «مرگ و زندگی را پدید آورد تا شما را بیازماید که کدامتان نیکوکارترید»، و می فرماید: «و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود»، و می فرماید: «و اگر خدا می خواست، از ایشان انتقام می کشید، و [فرمان پیکار داد] تا برخی از شما را به وسیله ی برخی دیگر بیازماید». و هر چه در قرآن به عنوان «بلوا» آمده – که نمونه اش آیات مذکوره بود – همه به معنای آزمایش است، و امثال آن در قرآن فراوان است، این ها امتحان را ثابت می کند، خداوند خلق را بیهوده نیافریده، و آن ها را سرخود رها نکرده، کارهای حکیمانه را به بازیچه انجام نداده، چنانکه خود می فرماید: «آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریدیم». اگر کسی گوید: آیا خدا از اعمال بندگان، خبر ندارد که ایشان را می آزماید؟ گوئیم: چرا، او از اعمال آن ها پیش از انجام نیز خبر دارد، چنانکه [درباره ی دوزخیان] می فرماید: «و اگر هم باز گردانده شوند، قطعا به آنچه از آن منع شده بودند، برمی گردند»، خداوند ایشان را می آزماید، تا عدالت خود را بر ایشان اعلام کند، و جز با حجت [و دلیل]، کیفرشان ندهد، چنانکه می فرماید: «و اگر ما آنان را قبل از [آمدن] قرآن، به عذابی هلاک می کردیم، قطعا می گفتند: پروردگارا! چرا پیامبری به سوی ما نفرستادی؟»، و می فرماید: «و ما تا پیغمبری نفرستیم، عذاب نخواهیم کرد» و می فرماید: «پیامبرانی که بشارتگر و هشدار دهنده بودند، [تا برای مردم، پس از پیامبران در مقابل خدا، [بهانه و] حجتی نباشد]». پس امتحان الهی، به وسیله ی توانمندی [و اختیاری] است که خدا به بنده ی خود داده است، و این همان عقیده ی میان جبر و تفویض است، که قرآن، و اخبار امامان از آل پیامبر صلی الله علیه و آله، بر آن ناطق و شاهدند. اگر گویند: این فرموده ی خدا، و امثال آن که می فرماید: «هر که را خواهد گمراه سازد، و هر که را خواهد هدایت کند» دلیل بر چیست؟ [آیا دلیل بر جبر نیست؟]. گوئیم: همه ی این آیات دو گونه توجیه می شوند: یکی اینکه اخبار از قدرت [مطلقه ی] خداوند است، یعنی توانایی او بر هدایت هر که خواهد، و بر گمراهی هر که خواهد [، منشا توانایی اختیاری خود انسان است]، و چنانکه در طی رساله شرح دادیم، اگر مجبورشان کند، دیگر ثواب و عقابی در کار نخواهد بود. و دوم اینکه هدایت خدا به معنی شناساندن، [و راهنمایی] است، چنانکه می فرماید: «و اما ثمودیان: پس آنان را هدایت کردیم»، یعنی راه را بر آنان شناساندیم، «ولی کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند»، و اگر بر هدایت مجبور بودند، دیگر نمی توانستند گمراه شوند، ما نباید هر جا آیه ی مشتبه [و دو پهلو] دیدیم، آن را حجت بر آیات محکم [و غیر قابل تاویل] – که ماموریم به آن ها تمسک کنیم – قرار دهیم، چنانکه خداوند می فرماید: «پاره ای از آن، آیات محکم [صریح و روشن] است، آن ها اساس کتابند، و پاره ای دیگر متشابهاتند [که تاویل پذیرند]

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *