احادیث تفسیری

تفسیر قرآن در کلام امام هادی

تفسیر قرآن در کلام امام
قرآن کریم در اندیشه، گفتار و کردار پیامبر اعظم و اهل بیت او، تجسم و عینیت تمام یافته و سیره کریمانه و سخنان حکیمانه آنان، مستقیم یا غیر مستقیم، روشنگر کتاب الهی در ابعاد گوناگون آن است. یکی از رسالت های مهم امامان معصوم، تبیین احکام و تفسیر قرآن بود. میراث قرآنی ارزشمندی که از حضرت امام هادی علیه السلام باقی مانده است، از ذخایر عظیم تفسیری معصومان علیه السلام است.
در این مقاله تفسیر برخی ایات را از منظر ایشان می آوریم. اما ابتدا به یکی از مباحث فکری و عقیدتی دوران امام هادی علیه السلام اشاره می کنیم. به گفته محققان، بحث در باب مخلوق بودن قرآن، از اواخر حکومت بنی امیه آغاز شد و نخستین بار، جعد بن درهم، معلم مروان بن محمد آخرین خلیفه اموی، این بحث را مطرح کرد. او این فکر را از ابان بن سمعان و ابان نیز از طالوت بن اعصم یهودی فرا گرفته بود.
/پاورقی ۱- رجوع کنید به: تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۳۶ش، ج۳، ص۲۱۴٫/
گروه معتزله نیز که در مسائل عقیدتی کند وکاو عقلی بیش از حدی می کردند و این بحث ر در صفات خدا مطرح ساخته بودند، با قدیم بودن قرآن که اشاعره و اهل حدیث از آن جانبداری می کردند، به مخالفت برخاستند.
در زمان امام هادی علیه السلام سخت گیری ها و اصرار معتزله بر روی مخلوق بودن قرآن، سبب نفرت مردم از آنان شد و متوکل عباسی خود جانب اهل حدیث (اشاعره) را گرفت و مسئله معروف به – محنه القرآن – را خاتمه داد، ولی بحث همچنان رونق داشت و تا مدت ها در جامعه اسلامی مطرح بود.
/پاورقی ۲- برای آگاهی بیشتر درباره بحث خلق قرآن می توانید به منابع ذیل رجوع کنید: تاریخ الخلفاء، سیوطی، ص۳۰۶ ـ ۳۱۲؛ ضحی الاسلام، احمد امین، ط۷، قاهره، المکتبه المصریه، ج۳، ص ۱۵۵ـ ۲۰۷؛ بحوث الملل و النحل، جعفر سبحانی، ط۲، قم، لجنه اداره الحوزه العلمیه، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۵۲ـ ۲۶۹٫/
امام هادی علیه السلام مصلحت را سکوت در برابر این بحث و جدال فکری دید و مسلمانان را از چنین مباحث بیهوده ای برحذر داشت. ایشان در پاسخ یکی از شیعیان بغداد نوشت:
– بسم الله الرحمن الرحیم. خداوند ما و تو را از دچار شدن به این فتنه حفظ کند که در این صورت بزرگ ترین نعمت را بر ما ارزانی داشته است، و گر نه هلاکت و گمراهی است. به نظر ما بحث و جدال درباره قرآن (که مخلوق است یا قدیم) بدعتی است که سؤال کننده و جواب دهنده در آن شریک اند؛ زیرا پرسش کننده دنبال چیزی است که سزاوار او نیست و پاسخ دهنده نیز بی جهت خود را به زحمت و مشقت می افکند که بیرون از توان او است. خالق، جز خدا نیست و به جز او همه مخلوق اند. قرآن نیز کلام خداست و از پیش خود اسمی برای آن قرار مده که از گمراهان خواهی گشت. خداوند ما و تو را از مصادیق سخن خود قرار دهد که می فرماید: متقیان کسانی هستند که در نهان از خدای خویش می ترسند و از روز جزا بیمناک اند -.
/پاورقی ۳- التوحید، صدوق، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۸۷ه.ق، ص۲۲۴، ح۴؛ الأمام الهادی من المهد الی الحد، ص۱۵۶، ح۱۹؛ انبیاء- ۴۹: الّذینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیبِ وَ هُمْ مِنَ السَّاعَهِ مُشْفِقُون./
تازه بودن قرآن در همه زمان ها
یعقوب بن سکیت نحوی می گوید: امام هادی علیه السلام فرمود:
– إنّ الله تعالی لم یجعله لزمان دون زمان و لالناس دون ناس، فهو فی کلّ زمان جدید، و عند کلَّ قوم غضّ إلی یوم القیامه؛ خدای سبحان قرآن را برای زمان خاص بدون زمان دیگر، و برای مردمی خاص بدون مردم دیگر، قرار نداده است. از این رو، قرآن تا قیامت در هر زمان نو، و نزد هر ملتی تازه است -.
/پاورقی ۴- الامالی، شیخ طوسی، ص ۵۸۰، ح۱۲۰۳؛ بحارالأنوار، ج۹۲، ص۱۵، ح۹٫/

تفسیر ایه شریفه ام تریدون أن تسألوا رسولکم
/پاورقی ۵- بقره – ۱۰۸٫/
حضرت امام حسن عسکری علیه السلام از امام هادی علیه السلام نقل می کند که فرمود: (ام تریدون)؛ یعنی بلکه ای کفار قریش و یهود! شما از پیامبر خود همان معجزات پیشنهاده شده ای را ـ که نمی دانید ایا به صلاحتان است یا نه ـ می خواهید که قبلاً آن را از موسی خواستند، و به ایشان پیشنهاد کردند، و گفتند که: (لَن نُؤمِنَ لَکَ حتّی نَرَی اللهَ جَهرَهً فأخَذَتْکُم الصّاعِقَهُ)
/پاورقی ۶- بقره – ۵۵٫/
ما هرگز به تو ایمان نمی آوریم تا خدا را آشکارا ببینیم، پس صاعقه شما را فرا گرفت -.
(و من یتَبّدلُ الکفر بالایمان)؛ یعنی پس از پاسخ پیامبر صلی الله و علیه و آله به ایشان که: آن درخواست پیشنهادی به خدا به مصلحتشان نیست، و اگر هم درست (و مصلحت) باشد، پس از آوردن آن معجزات از سوی خداوند – چنانچه کسی کفر را با ایمان عوض کرد -، یعنی به معجزات ایمان نیاورد یا چون فهمید به مصلحت نیست و باید به همان براهین و معجزات موجود اکتفا کند، قبول نکند و کفر را با ایمان عوض کند، لجاجت ورزد و حجّت راستین حق را نپذیرد، (فقد ضلَّ سواء السبیل)؛ یعنی از راهی که به بهشت می رسد، گمراه شده و در راهی که به دوزخ می رسد، گام نهاده است… -.
/پاورقی ۷- بحارالانوار، ج۱۷، ص۴۲۱، ح۴۷؛ فرهنگ جامع سخنان امام هادی، ص۱۲۰ـ۱۲۴٫/

تفسیر – میسر-
ابراهیم بن عنبسه به امام هادی علیه السلام نوشت: چنانچه سرور و مولایم مصلحت بداند، بفرماید که مراد از – میسر – در ایه شریفه (یسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیسِرِ) چیست؟
/پاورقی ۸- بقره – ۲۱۹٫/
امام هادی علیه السلام در پاسخ نوشت: هر چه با آن قمار شود، مَیسِر است و هر مست کننده ای حرام است.
/پاورقی ۹ – تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۰۵، ح۳۱۱٫/

تفسیر ایه مباهله
/پاورقی ۱۰- ایه مباهله در سوره آل عمران – ۶۱ آمده است: فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نساءَنا وَ نِساءَکُمْ و أَنْنُسَنا وَ أنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَمِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللهِ عَلَی الکاذبینَ./
عیاشی نقل کرده است امام هادی علیه السلام در تفسیر ایه شریفه مباهله فرمود:
– و اگر می فرمود: بیایید مباهله کنیم و لعنت خدا را بر شما قرار دهیم، آنان برای مباهله نمی آمدند، و گرنه خدا می داند که پیامبرش پیام های او را به مردم می رساند و دروغگو نیست -.
/پاورقی ۱۱- تفسیر العیاشی، ج۱، ص۱۷۶، ح۵۵؛ بحارالانوار، ج۲۱، ص۳۴۲، ح۹٫/

سرزنش تشبیه کنندگان
صدوق نقل می کند: محمد بن عیسی از امام هادی علیه السلام درباره ایه شریفه (وَ الأرضُ جمیعاً قَبْضَتُهُ و یوْمَ القیامَهِ وَ السَّماواتُ مَطْویاتٌ بیمینهٍ) پرسیدم.
/پاورقی ۱۲- زمر – ۶۷٫/
فرمود: خدای سبحان سرزنش کرده کسی را که او را به خلقش تشبیه می کند. ایا نمی بینی که (در صدر ایه) می فرماید: (و ما قدروا الله حق قدره)؛ – و خدا را چنان که شایسته است نشناخته اند – که می گویند: – تمام زمین در روز قیامت، در قبضه اوست و آسمان ها پیچیده در دست راست او -؛ نظیر آنجا که خدای سبحان می فرماید: – و خدا را آن چنان که شایسته است، نشناخته اند که می گویند: خدا چیزی را بر بشری نازل نکرده است -. سپس خدای سبحان خود را از قبضه و یمین منزّه می شمرد و می فرماید: – خداوند پاک و برتر است از آنچه با وی شریک می گردانند -.
/پاورقی ۱۳- التوحید، صدوق، ص۱۶۰، ح۱، معانی الأخبار، ص۱۴، ح۴٫/

تفسیر (لِیغْفِرَ لَکَ اللهُ مَا تقدَّم)
/پاورقی ۱۴- فتح – ۲٫/
استرآبادی نقل می کند: از امام هادی علیه السلام درباره ایه – تا خداوند از گناه گذشته و اینده تو درگذرد -، پرسیدند. فرمود: پیامبر خدا صلی الله و علیه و آله کدام گناه گذشته و اینده ای دارد؟ این گناهان گذشته و اینده شیعیان علی علیه السلام است که خدا آن را بر دوش پیامبر صلی الله و علیه و آله می نهد و از همه به خاطر او در می گذرد -.
/پاورقی ۱۵- بحارالانوار، ج۲۴، ص۲۷۳، ح۵۷؛ فرهنگ جامع سخنان امام هادی علیه السلام، ص۱۵۲٫/

تفسیر ایه (یوْمَ یعَضُّ الظّالم علی یدَیه)
علامه مجلسی نقل می کند: به متوکّل عباسی خبر دادند که امام هادی علیه السلام ایه شریفه (یوم یعضُّ الظالم علی یدیه یقول یالیتنی…)
/پاورقی ۱۶- فرقان – ۲۷٫/
را بر خلیفه اول و دوم تطبیق می کند. متوکل گفت: با او چه کار کنیم؟ گفتند: مردم را جمع کن و از او در حضور مردم بپرس. اگر همان پاسخ را داد، مردم به حسابش می رسند، و اگر غیر آن را گفت، نزد یاران خود رسوا می شود. متوکّل همه قضات و بنی هاشم و یاوران خود را فرا خواند و در جمع آنان از امام هادی علیه السلام پرسید. آن امام همان فرمود: اینان کسانی هستند که خدا با کنایه از ایشان سخن گفته است و بر ایشان منّت نهاده و عیبشان را پوشانده است. ایا امیر می خواهد آنچه را خدا پوشانده، آشکار کند؟ متوکّل گفت: نه، نمی خواهم.
/پاورقی ۱۷- بحارالانوار، ج۳۰، ص۲۴۶، ح۱۱۳ و ج۵۰، ص۲۱۴، ح۲۶٫/

تفسیر (تَبَّتْ یدا أبی لَهَبٍ)
/پاورقی ۱۸- مسد – ۱٫/
مجلسی نقل می کند که متوکّل روزی یک نویسنده نصرانی به نام ابا نوح را صدا کرد و اطرافیان با کنیه خواندن اهل کتاب را جایز نشمردند. متوکل استفتا کرد و پاسخ های گوناگون شنید. از امام هادی علیه السلام نیز آن را پرسید. امام علیه السلام در پاسخ نوشت: (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم تبَّتْ یدا أبی لَهَبً). متوکل فهمید که جایز است؛ زیرا خدا کافر را با کنیه خوانده است.
/پاورقی ۱۹- بحارالانوار، ج۱۰، ص۳۹۱، ح۴؛ فرهنگ جامع سخنان امام هادی، ص۱۵۴٫/

فضیلت سوره هَلْ أتی
شیخ طوسی نقل می کند که علی بن عمر عطار گفت: در روز سه شنبه خدمت امام هادی علیه السلام رسیدم. فرمود: تو را دیروز ندیدم. عرض کردم: در روز دوشنبه حرکت به سوی مقصد را دوست ندارم. امام هادی علیه السلام فرمود: ای علی! هر که می خواهد خدا او را از شرّ روز دوشنبه حفظ کند، در رکعت اوّل نماز صبح آن، سوره هل أتی را بخواند. سپس امام هادی علیه السلام ایه (فَوَقاهُمُ اللهُ و شَرَّ ذلکَ الْیوْمِ وَ لقّاهُمْ نَضْرَهً وَ سروراً) را خواندند.
/پاورقی ۲۰- انسان – ۱۱٫/
/پاورقی ۲۱- الأمالی، شیخ طوسی، ص۲۲۴، ح۳۸۹٫/

تفسیر(بَلْ هم أضلّ)
شیخ طوسی با سند خود از عبید الله بن محمّد تمیمی نقل می کند که گفت: در سامرا از سرورم ابوالحسن امام هادی علیه السلام شنیدم که می فرمود: اراذل و اوباش، قاتلان پیامبران اند، و عامّه، نامی است که از عمی (به معنای نابینایی) گرفته شده است و خداوند نخواست ایشان را فقط به چارپایان تشبیه کند؛ از این رو، فرمود: بل هم اضلّ؛ – بلکه گمراه ترند -.
/پاورقی ۲۲- فرقان – ۴۴٫/
/پاورقی ۲۳- الامالی، شیخ طوسی، ص۶۱۳، ح ۱۲۶۷؛ بحارالانوار، ج۷۰، ص۱۱، ح۱۲٫/

پدید آورنده : مهدی سلطانی رنانی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *